Tác động của bề mặt bệ đỡ ống thoát nước lên ống nhựa và ống bê tông

Ống thoát nước hỏng sớm không phải lúc nào cũng do chất lượng ống. Nhiều ca sửa chữa cho thấy nguyên nhân nằm ngay dưới thân ống, tại điểm tựa. Một bệ đỡ ống thoát nước có bề mặt không phù hợp sẽ làm ống nhựa bị móp méo và làm ống bê tông nứt ở đáy. Cùng một điểm tựa, nhưng hai loại ống phản ứng rất khác nhau.

Bệ đỡ ống thoát nước làm việc thế nào dưới thân ống

Truyền tải từ ống xuống nền

Bệ đỡ nhận tải từ ống và chuyển xuống nền đất. Tải gồm trọng lượng ống, lượng nước bên trong, lớp đất đắp phía trên và xe cộ đi qua. Bệ đỡ còn giữ cao độ và độ dốc cho tuyến ống. Với tuyến tự chảy, chỉ cần võng vài centimet là nước đọng lại, cặn bám và dần gây tắc.

Vì thế một bệ đỡ ống thoát nước đạt yêu cầu phải làm được ba việc. Thứ nhất là giữ ống đúng cao độ. Thứ hai là phân bố tải đều. Thứ ba là không gây hư hại cho thân ống. Việc thứ ba phụ thuộc gần như hoàn toàn vào bề mặt tiếp xúc.

Bề mặt tiếp xúc quyết định áp lực lên ống

Áp lực bằng lực chia cho diện tích. Cùng một tải, diện tích càng nhỏ thì áp lực càng lớn. Bề mặt tiếp xúc bệ đỡ ống dạng phẳng hoặc có cạnh sẽ chỉ chạm ống theo một đường hoặc vài điểm. Bề mặt cong ôm đúng đường kính ngoài thì chạm theo một cung dài, nên áp lực nhỏ và đều hơn.

Ví dụ minh họa: một gối truyền lực 12 kN lên thân ống. Nếu gối chỉ chạm theo dải rộng 2 cm trên chiều dài 20 cm, diện tích là 40 cm² và áp lực khoảng 3 MPa. Nếu mặt tựa cong ôm được dải rộng 10 cm trên cùng chiều dài, diện tích là 200 cm² và áp lực chỉ còn khoảng 0,6 MPa. Lực không đổi, nhưng ứng suất lên thành ống giảm năm lần.

Khi đánh giá mặt tựa, cần xem ba điều. Một là hình dạng, gồm phẳng, chữ V hay cong. Hai là độ nhẵn, tức có gờ, rỗ hoặc đá nhô ra hay không. Ba là độ chính xác kích thước, tức bán kính cong có khớp đường kính ngoài của ống hay không.

Bề mặt tiếp xúc bệ đỡ ống thoát nước
Bề mặt tiếp xúc bệ đỡ ống thoát nước

Bề mặt bệ đỡ tác động thế nào lên ống nhựa

Ống nhựa biến dạng trước khi nứt

Ống nhựa như uPVC, HDPE hay PP có độ cứng vòng thấp hơn ống bê tông. Khi chịu tải, tiết diện tròn bị ép thành hình bầu dục. Đất hai bên hông ống giúp giữ dạng, còn bệ đỡ giữ phần đáy. Nếu điểm tựa quá nhỏ, đáy ống bị ép lõm cục bộ trong khi hai bên hông phình ra.

Biến dạng này khó thấy lúc lắp đặt. Nó xuất hiện dần khi đất đắp ổn định, thường sau vài tuần đến vài tháng. Lúc đó ống đã méo, mối nối có thể hở và việc sửa buộc phải đào lại. Độ võng tiết diện cho phép của ống nhựa do nhà sản xuất và hồ sơ thiết kế quy định, thường tính theo phần trăm đường kính. Mặt tựa tốt giúp ống nằm xa giới hạn đó.

Tải trọng trong lúc thi công cũng đáng lưu ý. Máy đầm, xe cẩu hoặc đống vật liệu đặt sát mép hố có thể tạo tải lớn hơn cả khi vận hành. Nếu mặt tựa nhỏ, ống nhựa sẽ bị ép méo ngay trong giai đoạn đắp đất.

Yêu cầu bề mặt của bệ đỡ ống nhựa thoát nước

Bệ đỡ cho ống nhựa cần đạt các yêu cầu sau:

  • Mặt tựa dạng lòng máng, ôm đáy ống theo góc ghi trong hồ sơ thiết kế, thường trong khoảng 90 đến 120 độ.
  • Bề mặt nhẵn, không có gờ bê tông, đầu thép chờ hay đá nhọn nhô lên.
  • Mép mặt tựa được vê tròn để không cắt vào thành ống.
  • Có thể lót lớp đệm mỏng như cao su hoặc vải địa kỹ thuật ở vị trí cần giảm ma sát.

Khoảng cách giữa các gối phải theo thiết kế. Không nên tự tăng khoảng cách để giảm số lượng vật tư. Ống nhựa treo giữa hai điểm tựa xa nhau sẽ võng, nhất là khi đầy nước hoặc nhiệt độ cao. Với ống nhựa, bệ đỡ ống thoát nước nên có mặt tựa liên tục hơn là chỉ tựa điểm.

Ma sát và giãn nở nhiệt

Ống nhựa giãn nở theo nhiệt độ nhiều hơn ống bê tông. Với tuyến đặt nổi hoặc trong hầm kỹ thuật, thân ống sẽ trượt nhẹ trên gối. Bề mặt thô làm xước và mài mòn thành ống. Bề mặt quá trơn mà không có đai giữ làm ống lệch tuyến. Vì vậy bệ đỡ ống nhựa thoát nước đặt nổi nên có bề mặt nhẵn vừa phải và đai định vị đặt đúng chỗ.

Bệ đỡ ống thoát nước chất lượng
Bệ đỡ ống thoát nước chất lượng

Bề mặt bệ đỡ tác động thế nào lên ống bê tông

Ống cứng nên ứng suất tập trung nhanh

Ống bê tông cốt thép có độ cứng cao và gần như không biến dạng theo nền. Mọi sai lệch của mặt tựa vì thế truyền thẳng vào thân ống dưới dạng ứng suất. Khi gối chỉ chạm ống theo một đường, đáy ống chịu mô men uốn lớn và xuất hiện vết nứt chạy dọc chiều dài ống. Vết nứt thường nằm ở mặt trong phía đáy, rất khó thấy nếu không kiểm tra từ bên trong lòng ống.

Ống bê tông cốt thép thoát nước được sản xuất theo TCVN 9113:2012. Khả năng chịu tải của ống được kiểm tra bằng thí nghiệm với điều kiện gối đỡ xác định tại nhà máy. Ngoài công trường, nếu mặt tựa không tạo được điều kiện tương tự, ống có thể làm việc kém hơn kết quả thí nghiệm. Nói cách khác, ống đạt tiêu chuẩn vẫn có thể nứt nếu đặt trên gối sai.

Với ống bê tông, bề mặt tiếp xúc bệ đỡ ống còn ảnh hưởng đến miệng bát. Khi tải dồn vào một điểm gần mối nối, miệng bát dễ sứt mẻ và làm mối nối mất khả năng làm kín.

Gối đỡ ống cống bê tông cần đúng hình dạng và cường độ

Loại gối này thường được đúc sẵn, mặt tựa cong theo đường kính ngoài của ống cống. Một chiếc gối đạt yêu cầu cần có:

  • Mặt cong khớp bán kính ống, khe hở giữa ống và gối nhỏ và đều.
  • Cường độ bê tông đủ để không vỡ cục bộ dưới tải, xác định theo hồ sơ thiết kế và tính toán theo TCVN 5574:2018.
  • Mặt tựa không rỗ, không bong tróc. Bề mặt rỗ làm diện tích tiếp xúc thực tế nhỏ hơn diện tích trên bản vẽ.
  • Đế gối phẳng và đủ rộng để tải truyền xuống nền không gây lún cục bộ.

Nên đặt gối trên lớp đệm cát hoặc đá mi đã đầm chặt. Lớp đệm bù sai số nhỏ của nền và giúp đế gối ngồi đều.

Vị trí gối so với mối nối

Không nên đặt gối đúng tại mối nối, vì mối nối cần khả năng xoay nhẹ và cần chỗ cho vật liệu làm kín. Mỗi đoạn ống được đỡ tại các vị trí ghi trong bản vẽ, thường cách mối nối một khoảng nhất định. Đặt sai vị trí làm lệch tải, ép lên miệng bát và gây hở mối nối sau một thời gian vận hành.

Bệ đỡ ống thoát nước đúc sẵn
Bệ đỡ ống thoát nước đúc sẵn

Thông số kỹ thuật cần kiểm tra khi chọn bệ đỡ ống thoát nước

Đường kính ngoài thực của ống

Ống nhựa thường được gọi theo đường kính ngoài. Ống bê tông thường được gọi theo đường kính trong, nên đường kính ngoài phụ thuộc chiều dày thành ống. Hai ống cùng cỡ danh nghĩa nhưng chiều dày khác nhau sẽ có đường kính ngoài khác nhau. Khi đặt hàng gối đỡ ống cống bê tông, cần lấy số liệu đường kính ngoài thực tế, không chỉ dựa vào cỡ danh nghĩa.

Độ phẳng và cao độ giữa các gối

Mặt tựa của các gối trên cùng một tuyến phải đồng đều. Lệch vài milimet có thể khiến một gối chịu gần hết tải, còn gối bên cạnh chỉ chạm hờ. Khi đó ống làm việc như dầm tựa trên ít điểm hơn dự tính, và áp lực tập trung quay trở lại.

Chất lượng bề mặt bê tông của gối

Bề mặt bê tông của gối nên mịn, không rỗ tổ ong, không lộ cốt thép. Gối đúc trong khuôn thép thường cho bề mặt đồng đều hơn gối đổ bằng ván khuôn gỗ. Độ mịn còn giúp giảm ma sát không mong muốn khi ống giãn nở hoặc xê dịch nhẹ.

Nền đỡ dưới gối

Bề mặt gối tốt vẫn không đủ nếu nền dưới gối yếu. Nền đất bùn, đất mới đắp hoặc nền có nước ngầm dễ lún không đều. Khi một gối lún, ống mất điểm tựa và tải dồn sang các gối còn lại. Cần xử lý nền theo thiết kế, đầm chặt lớp đệm và kiểm tra độ chặt trước khi đặt gối.

Bệ đỡ ống nhựa thoát nước
Bệ đỡ ống nhựa thoát nước

Kiểm tra bề mặt bệ đỡ ống thoát nước tại công trường

Trước khi đặt ống

Bước kiểm tra này mất ít thời gian nhưng tránh được nhiều lỗi. Khi xem bề mặt tiếp xúc bệ đỡ ống, kỹ sư giám sát nên làm theo các bước sau:

  • Quan sát mặt tựa dưới ánh sáng nghiêng để phát hiện rỗ, gờ và vết nứt.
  • Đặt thử một đoạn ống hoặc dưỡng mẫu để xem mặt cong có khớp không.
  • Gõ nhẹ bằng búa để nhận biết vùng bê tông yếu hoặc bong lớp.
  • Làm sạch đất, đá và bụi bám trên mặt tựa trước khi đặt ống.

Sau khi đặt ống

Dùng thước lá hoặc sợi dây thép mảnh để kiểm tra khe hở giữa ống và mặt tựa. Khe hở lớn hoặc không đều cho thấy gối đặt lệch hoặc bán kính cong chưa phù hợp. Sau đó kiểm tra lại cao độ và độ dốc dọc tuyến theo hồ sơ thiết kế, đối chiếu với yêu cầu của TCVN 7957 về thoát nước bên ngoài. Với ống nhựa, nên đo độ võng tiết diện sau khi đắp đất và đầm, rồi ghi vào biên bản nghiệm thu.

Một lỗi hay gặp là đắp đất và đầm khi ống chưa được cố định. Đầm làm ống xê dịch và rời khỏi mặt tựa. Hãy đắp đều hai bên thân ống, từng lớp mỏng, rồi mới đắp lên phía trên.

Tác động của bề mặt bệ đỡ ống thoát nước
Tác động của bề mặt bệ đỡ ống thoát nước

Chọn bệ đỡ phù hợp từ nhà cung cấp

Khi mua vật tư, người mua nên yêu cầu nhà cung cấp đưa bản vẽ kích thước, mẫu thực tế và kết quả thử cường độ bê tông. Nên hỏi rõ gối được đúc bằng loại khuôn nào, kiểm soát sai số ra sao và có đúc theo đường kính ngoài riêng của từng tuyến hay không.

Với tuyến dùng ống nhựa, hãy chọn bệ đỡ ống nhựa thoát nước có mặt tựa ôm rộng, nhẵn và mép tròn. Với tuyến dùng ống bê tông, hãy ưu tiên gối đỡ ống cống bê tông có bán kính cong đúng, bề mặt đặc chắc và đế rộng. Khi đặt hàng, nên nêu rõ loại ống, đường kính ngoài, góc ôm mong muốn và điều kiện nền. Thông tin càng đủ thì sản phẩm càng khớp với thực tế thi công. Đây cũng là cách để kiểm soát bề mặt tiếp xúc bệ đỡ ống ngay từ khâu sản xuất, thay vì sửa lại khi đã đặt ống.

Một bệ đỡ ống thoát nước đúng kỹ thuật không làm công trình đẹp hơn trong ngày nghiệm thu. Giá trị của nó nằm ở chỗ tuyến ống giữ đúng dạng, đúng dốc và ít sự cố trong nhiều năm vận hành.

Kết luận

Lần tới khi nghiệm thu một tuyến ống, hãy cúi xuống xem chỗ ống chạm vào gối trước khi nhìn các hạng mục khác. Chỗ tiếp xúc đó cho biết tải sẽ đi vào ống theo cách nào.

Ống nhựa cần mặt tựa ôm rộng, nhẵn và mép tròn để không bị méo. Ống bê tông cần mặt tựa khớp hình học và đủ cứng để không nứt đáy. Dù chọn bệ đỡ ống nhựa thoát nước hay gối đỡ ống cống bê tông, bề mặt tiếp xúc bệ đỡ ống vẫn là chi tiết đáng kiểm tra đầu tiên. Làm đúng từ đầu sẽ giúp bạn tránh được những lần đào lên sửa tốn thời gian, và giữ cho hệ thống bệ đỡ ống thoát nước hoạt động ổn định lâu dài.

Thông tin liên hệ: 

Hotline: 0906 39 18 63 – 0908 663 963 – 0915 296 896

Điện thoại: 028 6278 9955

Website: www.vlxdminhquan.com | www.betongmqb.com

Email: minhquanmqb2015@gmail.com